Ҷумҳурии Тоҷикистон бо сарварии Президенти Ҷумҳуррии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, яке аз аввалинҳо шуда, масъалаи пиряхҳоро ба рӯзномаи ҷаҳонии сиёсати об ва иқлим ворид намуд. Бо пешниҳоди Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва тибқи қатъномаи Созмони Милали Муттаҳид соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва 21 март ҳамчун рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо эълон гардид. Бояд қайд кард, ки ҳадафи рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо баланд бардоштани огоҳии аҳолии ҷаҳон дар бораи нақши муҳиме, ки пиряхҳо дар системаи иқлими сайёра доранд, мебошад. Он минбаъд ҳамасола дар арафаи Рӯзи ҷаҳонии об (22-юми март) таҷлил карда мешавад.
Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид Антонио Гутерриш имсол дар паёми худ бахшида ба Рӯзи ҷаҳонии об гуфт, ки «Мо бояд як ҳақиқати сард ва сахтро дар хотир дорем: ҳифзи пиряхҳо барои амният, шукуфоӣ ва адолат муҳим аст. Биёед якҷоя амал намоем, то барои инсоният ин манбаъҳои яхбастаи ҳаётро ҳифз кунем».
Лозим ба ёдоварист, ки рӯзҳои 29-31-уми майи соли 2025 дар шаҳри Душанбе нахустин Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо доир мешавад, ки ин боз як иқдоми назарраси Тоҷикистон дар рӯзномаи ҷаҳонии иқлим хоҳад буд. Баргузории Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо дар шаҳри Душанбе қадами амалӣ дар роҳи ҳалли ин мушкилоти ҳаётӣ мебошад.
Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни суханронӣ дар ифтитоҳи Ҳамоиши сатҳи баланд таҳти унвони «Осиёи Марказӣ дар баробари мушкилоти глобалии иқлим: муттаҳидшавӣ барои шукуфоии умумӣ», ки 4-5-уми апрели соли 2025 дар шаҳри Самарқанди Ҷумҳурии Узбекистон доир гардид, бо таъкиди таъсири тағйирёбии иқлими ҷаҳонӣ боиси обшавии босуръати пиряхҳо ва аҳаммияти пиряхҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун манбаи об ва унсури ҳифзи иқлим дар минтақа иброз намуданд, ки «Обшавии пиряхҳо тамоюли хеле ташвишовар аст, зеро пиряхҳои мо танҳо манбаи об барои минтақа набуда, дар ҳифзи иқлими минтақа низ нақши муҳим мебозанд».
Тақрибан 70 дарсади оби ширини рӯйи замин маҳз дар пиряхҳо маҳфуз аст ва обшавии онҳо сарчашмаи бузурги дарёҳои бузург, аз ҷумла Сир, Амударё ва Зарафшон мебошад, ки ҳаёти миллионҳо сокинони Осиёи Марказиро таъмин мекунад.
Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҳамчун кишвари баландкӯҳ, зиёда аз 13 ҳазор пиряхро дар қаламрави худ ҷой додааст, ки тақрибан 8 фоизи ҳудуди онро фаро мегиранд. Яке аз бузургтарин пиряхҳои минтақа — пиряхи Ванҷях дар Тоҷикистон ҷойгир аст, ки бо дарозии беш аз 70 километр дар қатори азимтарин пиряхҳои кӯҳии ҷаҳон қарор дорад. Ин пиряхҳо ҳамчун сарчашмаи об ба кишварҳои ҳамсоя низ хизмат мекунанд ва нишондиҳандаи аҳаммияти трансмиллии манбаъҳои обии Тоҷикистон мебошанд.
Таҳлилҳои ахири илмӣ нишон медиҳанд, дар Тоҷикистон ҳудуди 1300 пирях дар панҷоҳ соли охир комилан об шудааст ва ин раванд босуръат идома дорад. Дар сурати идома ёфтани чунин тамоюл, ҷомеаи башарӣ бо камбуди ҷиддии об, фалаҷшавии соҳаҳои гидроэнергетика ва кишоварзӣ, коҳиши гуногунрангии биологӣ ва ноамнии озуқаворӣ рӯ ба рӯ хоҳад шуд. Аз ин рӯ, нигоҳ доштани пиряхҳо вазифаи муҳимми байналмилалӣ ва амри таъхирнопазир аст.
Зарурати баргузории Конфронси байналмилалии сатҳи баланд дар Душанбе дар заминаи воқеияти бебозгашт ва нигаронкунандаи обшавии пиряхҳо шакл гирифт. Суръати ин раванд, ки тибқи арзёбиҳои Созмони Миллали Муттаҳид метавонад дар даҳсолаҳои наздик ҳаёт дар садҳо минтақаи ҷаҳонро таҳти хатар қарор диҳад, тақозо мекунад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ чораҳои фаврӣ андешад.
Дар ин замина, нақши Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ҳамчун шахсияти сатҳи ҷаҳонӣ ва ташаббускори сиёсати об, беназир арзёбӣ мегардад. Пешниҳоди эълони соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва таъсиси Маркази байналмилалии омӯзиши пиряхҳо дар Тоҷикистон гувоҳи амалӣ шудани як дурнамои амиқ мебошад. Ин иқдомҳо аз ҷониби Маҷмаи умумии Созмони Миллали Муттаҳид ва кишварҳои ҷаҳон бо гармию самимият пазируфта шуданд.
Бо баргузории Конфронси сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо, Тоҷикистон бори дигар собит кард, ки дар арсаи муносибатҳои байналмилалӣ ва мубориза бо тағйирёбии иқлим нақши фаъол ва ташаббускор дорад. Дар конфронс намяонадгони кишварҳои зиёди минтақа ва ҷаҳон, Созмони Миллали Муттаҳид, созмонҳои байналмилалии бонуфуз иштирок намуда, пешниҳод ва таҷрибаҳои хешро муаррифӣ мекунанд.
Бояд гуфт, ки Конфронси мазкур бо мақсади расидан ба ҳадафҳо ва татбиқи қатъномаи пиряхҳо доир мегардад. Аз ин рӯ, саъй карда мешавад, ки бо ҳамаи шарикон якчанд чорабинию намоишҳои муҳим дар кишварҳо баргузор карда шавад. Натиҷаи ин чорабиниҳо ҷиҳати ҷамъбасти пешниҳодҳои мушаххас ба мақсади таҳияи барнома ва лоиҳаи санадҳое, ки дар ин Конфронс қабул хоҳанд шуд, мусоидат мекунад. Боварӣ дорем, ки дар доираи ин ҳамоиш стратегия, харитаи роҳ ва дигар санадҳои муҳимми байналмилалӣ оид ба татбиқи чораҳои зарурии муштарак дар ҳалли масъалаҳои пешгирӣ аз обшавии босуръати пиряхҳо, ҳифзи пиряхҳо ва истифодаи самараноки онҳо дар сатҳи глобалӣ ва минтақавӣ ҳамчун манбаъҳои асосии обҳои ошомиданӣ таҳия ва тасдиқ хоҳанд шуд. Мо бояд ҳамкориро бо ниҳодҳои байналмилалӣ ҷиҳати назорату мониторинги вазъу ҳолати пиряхҳои кишвар ва минтақа, аз ҷумла тариқи истифодаи аксҳои моҳворавӣ ва технологияҳои муосир ба роҳ монем.
Имрӯз, вақте ки инсоният дар остонаи бӯҳрони шадиди экологӣ ва обӣ қарор дорад, Тоҷикистон бо сарварии Пешвои муаззами миллат ҳамчун намунаи садоқат ба масъулияти башарӣ пешсаф аст. Конфронси сатҳи баланди пиряхҳо дар Душанбе на танҳо як рӯйдоди сиёсӣ, балки даъват ба тамоми инсоният мебошад — барои амал, барои ваҳдат, барои наҷоти табиат ва зиндагӣ.
Шоҳҷаҳон ҚУРБОНОВ,
докторанти PhD-и Академия идоракунии
давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон